Geokids logo Vuurberg logo


[home] [alle leuke geo-boeken]


Een treinstation van piepkesdarg
Cover 'De mineralen van Nederland' 4 april 2009
© Geokids / Annemieke van Roekel


Wonderlijk dat bijzondere mineralen zo’n eenvoudige samenstelling hebben. Zoals het goudkleurige pyriet, dat alleen uit ijzer en sulfide bestaat. Dankzij de structuur, lijkt pyriet op klompjes goud. En diamant dan? Het is zuiver koolstof, terwijl houtskool, waar je mee kan tekenen, ook niet meer is dan een verzameling C-atomen. Het verschil tussen het keiharde diamant en zachte houtskool is de kristalstructuur.

Ook Norit, een ‘medicijn’ tegen diarree en overgeven is pure koolstof. ‘Actieve kool’ wordt ook gebruikt in de waterzuivering. De binnenkant van zo’n kristal kan een oppervlakte aannemen van een voetbalveld. Zo valt er met een paar vierkante meters actieve kool veel water te zuiveren. En als de koolfilters na lang gebruik vies zijn, worden ze schoongebrand en opnieuw gebruikt.

Maar kampioen-hergebruiker is de aarde zelf! Wat dacht je van het lood en zink dat het dak van je huis waterdicht maakt? Voor een loodgieter is het ook tweedehands veel waard. In Nederland worden lood-zinkmineralen gevonden in Limburgs gesteente uit het Carboon, dat bijna zo oud is als de Amsterdamse fossielen. Maar die mineralen zijn pas 150 miljoen jaar later in dat gesteente terecht gekomen, via grondwater dat vanuit hete bronnen langs breuken naar boven borrelde.

Het lood was al veel eerder in de geschiedenis van de aarde naar het aardoppervlak getransporteerd. Dat gebeurde tijdens twee perioden van gebergtevorming, tijdens de Caledonische orogenese rond 430 miljoen jaar geleden, en tijdens de Hercynische orogenese, 345 miljoen jaar geleden. Die oeroude ertsen losten weer op in water en stroomden uit het gesteente naar bovenliggende aardlagen, zoals het Carboongesteente. Daar werd het uiteindelijk door mensen gewonnen.

Welke mineralen in Nederland te vinden zijn, en waarom, is allemaal te lezen in het boek ‘De mineralen van Nederland’. In Nederland zijn er behalve Limburg nog vijf ‘geologische zones’ met hoge concentraties mineralen. In het noorden en oosten van Nederland liggen de beroemde zoutpilaren in de bodem. Het zout (haliet) is afkomstig uit een tijd dat Nederland een woestijnklimaat had, rond 250 miljoen jaar geleden. Het was zo heet dat binnenzeeën en binnenmeren regelmatig opdroogden en een laagje zout op de bodem achterlieten. Als dat maar vaak genoeg gebeurt, kunnen zo kilometersdikke zoutlagen ontstaan. Hetzelfde is vijf miljoen jaar geleden de Middellandse Zee overkomen.

Voor de Amsterdamse fossielen is de periode van zoutvorming in Nederland overigens een treurige tijd. Aan het einde van deze periode (het Perm) worden de zeeën steeds kleiner en waarschijnlijk ook zuurder, zodat de meeste zeedieren zoals zeelelies, productiden - de reuzenschelpen in de Amsterdamse stoepbanden - en de koralen uit die tijd het loodje leggen.

Ook kun je in dit boek lezen waar moerasijzererts vandaan komt. Want als Amsterdammer(tje) is het leuk te weten dat het Centraal Station voor een deel van Nederlands ‘ijzeroer’ is gemaakt. Dit ‘moerasijzererts’ ontstaat in een veenmoeras. Het ijzer lost op uit zand en klei en wordt met het grondwater meegevoerd. Er zijn in Nederlandse dialecten veel woorden voor ijzeroer te vinden, zoals poelerts, macaroni-oer of orre, en piepkesdarg in het Gronings.

Het leuke aan mineralen is dat er, net als bij stenen en fossielen, een heel verhaal achter zit. De schrijvers van dit door Naturalis en KNNV uitgegeven boek helpen ons een handje dat verhaal te vinden.


De mineralen van Nederland - Door T.G. Nijland e.a.
Naturalis i.s.m. KNNV Uitgeverij, 2007
104 pagina's, prijs 32,50
ISBN: 97890 6391 003 7




Stoepband met fossiele schelpen Stoepband met fossiel slakkenhuis Stoepband met fossiele schelpen Graffiti met honingraatkoraal (links)

Geokids - Amsterdamse Fossielen is een project van De Vuurberg Journalistiek & Geo-educatie © Annemieke van Roekel. Niets van deze website mag worden vermenigvuldigd of openbaar gemaakt door middel van druk, microfilm, fotokopie, plaatsing van teksten en/of afbeeldingen op andere websites of op welke wijze dan ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur.
Laatste wijziging: 28 september 2013
[home] [top] [contact]