Amsterdam was nooit hetzelfde
22 november 2010
© Geokids / Annemieke van Roekel
Het gevoel dat Amsterdam een bijzondere stad is, wordt weer eens bevestigd door
de prachtige nieuwe Historische Atlas. Al meteen in het eerste hoofdstuk komt het
geweld van de Zuiderzee op de stad af, toen die zee nog een getijdengebied was met
daarin onherkenbare voorlopers van de Waddeneilanden. Ten noorden van Amsterdam lag
een groot merengebied en van een Afsluitdijk
kon niemand in de 16e eeuw, toen de kaart voor Filips II werd getekend, nog dromen.
De auteur Ben Speet vertelt aan de hand van 35 kaarten het verhaal over de ontwikkeling van Amsterdam,
‘van veendorp tot hoofdstad’. Dat maakt het boek fijn om in je handen te houden: prachtige
kleurenkaarten (topografisch, landmeetkundig), maar ook schilderachtige kaarten,
door kunstenaars gemaakt of opgeluisterd met mooie handschriften.
Zoals de held in “Kruistocht in spijkerbroek" van Thea Beckman terugging naar Europa tijdens de
Middeleeuwen, zou het een geweldig avontuur zijn terug te keren naar middeleeuws Amsterdam
om er rond te dwalen aan de oevers van de Amstel,
terwijl de ons
vertrouwde torens al zichtbaar zouden zijn in het landschap en overal bovenuit torenden. Je
zou dan terug moeten gaan naar het jaar 1500, toen de Amstel nog door een veengebied stroomde
en vrije toegang had tot Amsterdam, om uit te monden in het IJ op de plek waar nu het Rokin begint.
Het Singel was de buitengracht en om de paar honderd meter was er een toren
gebouwd, prachtige bouwwerken waarvan er vele anderhalve eeuw terug zijn gesloopt.
De kaartrijke atlas bevat ook veel onderhoudende teksten. Zoals de ruzie van de gemeente Amsterdam met omringende
gemeenten om gronduitbreiding. Al veel Amsterdammers woonden officieel net buiten de stad maar betaalden niet voor
de faciliteiten en Amsterdam wilde die inkomsten niet mislopen. Het was dus lucratief om de grenzen
op te rekken. In 1900 betaalde een Amsterdammer maar liefst zeven procent aan 'inkomstenbelasting' aan de stad.
Een 'aardig' (of treurig) contrast met de huidige tijd zijn de in de atlas beschreven
idealistische daden van de woningbouwverenigingen van een
eeuw geleden, toen vele Amsterdamse gezinnen nog bivakkeerden in één- en tweekamerwoningen.
‘De Dageraad’ legde als eerste een douche aan in zijn woningen en Zomers Buiten
richtte als eerste een kinderspeelplaats in.
Maar qua speelruimte waren de kinderen een
eeuw geleden misschien helemaal niet zo slecht af, simpelweg omdat er nog geen massaal
autoverkeer bestond. Zo zei een wat oudere Amsterdamse ooit tegen mij: "De stad was van ons!" In groepjes
struinden ze na schooltijd de stad af, ze liepen van oost naar west, met een vrijheid vergelijkbaar met die van plattelandskinderen.
Historische atlas van Amsterdam
Boom/Sun, september 2010
90 pagina's, prijs € 26,50
ISBN: 9789085065586
